O

Oksijen (O)

Atom numarası 8, atom kütlesi 15,999 u. Ametal.

Oksijen temel bilgileri

Sembol
O
Atom numarası
8
Atom kütlesi
15,999 u
Kategori
Ametal
Periyot
2
Grup
16
Erime noktası
-218,79 °C (-361,8 °F · 54,36 K)
Kaynama noktası
-182,96 °C (-297,3 °F · 90,19 K)
Yoğunluk
0,001429 (gaz) g/cm³
Elektron dizilimi
1s² 2s² 2p⁴

Oksijen, Dünya atmosferinin yaklaşık %21'ini oluşturan, hayvan ve insan solunumu için hayati önem taşıyan bir gazdır.

Yer kabuğunda kütlece en bol bulunan elementtir -- kayaların, minerallerin ve suyun büyük kısmı oksijen içerir.

Kim keşfetti? Bir öncelik tartışması

Oksijenin keşfi, bilim tarihinin ünlü öncelik anlaşmazlıklarından biridir. İsveçli eczacı Carl Wilhelm Scheele bu gazı muhtemelen 1771'de üretti, ancak bulgularını gecikmeli yayımladı.

İngiliz din adamı Joseph Priestley ise 1774'te, cıva oksidini büyüteçle ısıtarak bağımsız olarak aynı gazı elde etti ve bulgularını ilk yayımlayan kişi oldu. Antoine Lavoisier ise bu gazın yanmadaki gerçek rolünü anlayıp ona 'oksijen' (asit oluşturan) adını verdi ve modern kimyanın temellerini attı.

Solunum, fotosentez ve atmosferdeki döngüsü

Atmosferdeki serbest oksijenin neredeyse tamamı, bitkilerin, algsilerin ve siyanobakterilerin fotosentez sırasında ürettiği bir yan üründür -- Dünya atmosferinin oksijence zenginleşmesi, yaklaşık 2,4 milyar yıl önce gerçekleşen 'Büyük Oksijenlenme Olayı' ile başladı.

Aerobik canlılar bu oksijeni hücresel solunumda kullanarak besinlerdeki enerjiyi açığa çıkarır; bu süreç aslında fotosentezin tam tersi bir kimyasal döngüdür.

İki allotropu: O₂ ve ozon (O₃)

Oksijen doğada iki farklı moleküler formda bulunur. Sıradan oksijen gazı iki atomdan oluşan O₂ molekülüdür ve solunum için kullanılan formdur.

Ozon (O₃) ise üç oksijen atomundan oluşan, stratosferde ince bir tabaka hâlinde bulunan bir allotroptur. Bu ozon tabakası, Güneş'ten gelen zararlı ultraviyole (UV) ışınların büyük kısmını soğurarak yeryüzündeki yaşamı korur.

Oksijen nerelerde kullanılır?

  • Hücresel solunum -- tüm aerobik canlılar için zorunlu
  • Çelik üretiminde (yüksek fırın oksijen üflemesi)
  • Tıbbi oksijen tedavisi ve hastane ekipmanları
  • Roket yakıtlarında oksitleyici madde

Oksijen tarih çizelgesi

  1. Scheele'nin ilk üretimi

    Carl Wilhelm Scheele, çeşitli kimyasal tepkimelerle oksijeni üretti, ancak bulgularını yıllar sonra yayımladı.

  2. Priestley'nin bağımsız keşfi

    Joseph Priestley, cıva oksidini ısıtarak oksijeni elde etti ve bulgularını ilk yayımlayan bilim insanı oldu.

  3. Lavoisier'nin isimlendirmesi

    Antoine Lavoisier, gazın yanma ve asit oluşumundaki rolünü açıklayarak ona 'oksijen' adını verdi.

  4. Ozon deliğinin keşfi

    Bilim insanları, Antarktika üzerindeki ozon tabakasında insan kaynaklı kimyasallardan (CFC'ler) kaynaklanan ciddi bir incelme tespit etti.

İlgili elementler

Kaynaklar

Atom kütleleri IUPAC'ın (Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği) standart atom ağırlıkları tablosuna dayanır.

← Periyodik tabloya dön