Ölçek nedir?
Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçekteki uzunluğa oranıdır. 1/50.000 ölçekli bir haritada 1 cm, gerçekte 50.000 cm yani 500 metreyi gösterir. Kesirdeki pay her zaman 1, payda ise küçültme oranıdır; harita hesaplamalarında pay ve payda aynı birimde (genellikle santimetre) düşünülür.
Harita hesaplama formülleri
| Bulunacak | Formül |
|---|---|
| Gerçek uzunluk (GU) | GU = Harita uzunluğu × Ölçek paydası |
| Harita uzunluğu (HU) | HU = Gerçek uzunluk ÷ Ölçek paydası |
| Ölçek paydası (ÖP) | ÖP = Gerçek uzunluk ÷ Harita uzunluğu |
| Gerçek alan (GA) | GA = Harita alanı × Ölçek paydası² |
| Ölçek değişince uzunluk | HU₁ × ÖP₁ = HU₂ × ÖP₂ |
Birim dönüşümleri: 1 km = 1.000 m = 100.000 cm; 1 km² = 10.000.000.000 (10¹⁰) cm²; 1 hektar = 10.000 m²; 1 dönüm = 1.000 m². Ayrıntılı dönüşümler için uzunluk ve alan sayfalarına bakın.
Çözümlü örnek sorular
- 1/500.000 ölçekli haritada 3 cm olan mesafe gerçekte kaç km? GU = 3 × 500.000 = 1.500.000 cm = 15 km.
- Gerçekte 60 km olan yol 1/2.000.000 ölçekli haritada kaç cm gösterilir? 60 km = 6.000.000 cm; HU = 6.000.000 ÷ 2.000.000 = 3 cm.
- Haritada 5 cm olan mesafe gerçekte 25 km ise ölçek nedir? 25 km = 2.500.000 cm; ÖP = 2.500.000 ÷ 5 = 500.000 → ölçek 1/500.000.
- 1/100.000 ölçekli haritada 2 cm² olan alan gerçekte kaç km²? GA = 2 × 100.000² = 2 × 10¹⁰ cm² = 2 km².
- 1/200.000 ölçekli haritada 6 cm olan mesafe 1/600.000 ölçekli haritada kaç cm olur? 6 × 200.000 = HU₂ × 600.000 → HU₂ = 2 cm. Ölçek 3 kat küçüldüğü için uzunluk 3 kat, alan 9 kat küçülür.
Büyük ve küçük ölçek
Ölçek paydası küçüldükçe ölçek büyür. Büyük ölçekli haritalar (örneğin 1/5.000 ya da 1/25.000) dar bir alanı çok ayrıntılı gösterir; şehir planları ve topoğrafya haritaları böyledir. Küçük ölçekli haritalar (örneğin 1/5.000.000) geniş alanları gösterir ama ayrıntı azdır; dünya ve kıta haritaları bu gruptadır. Aynı alanın iki haritadaki boyutu karşılaştırılırken uzunluklar paydaların oranıyla, alanlar bu oranın karesiyle değişir.
Haritada ölçülen iki nokta arasındaki kuş uçuşu mesafeyi koordinatlarla doğrulamak için büyük daire mesafesi hesaplayıcısını, bir yerin koordinatını farklı biçimlere çevirmek için koordinat dönüştürücüyü kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
1/25.000 ölçekli haritada 1 cm kaç metredir?
1 cm × 25.000 = 25.000 cm = 250 metredir. Yani haritadaki 4 cm gerçekte 1 km'ye karşılık gelir.
1/100.000 ölçekli haritada 1 cm kaç km?
1 cm × 100.000 = 100.000 cm = 1 km. Bu ölçekte haritadaki her santimetre 1 kilometreyi gösterir.
Büyük ölçekli harita ne demektir?
Ölçeğin paydası küçüldükçe ölçek büyür. 1/25.000 ölçekli bir harita 1/1.000.000 ölçekli bir haritadan daha büyük ölçeklidir: daha dar bir alanı çok daha ayrıntılı gösterir.
Harita alanı gerçek alana nasıl çevrilir?
Alan hesabında ölçeğin paydasının karesi kullanılır: Gerçek alan = Harita alanı × Ölçek paydası². 1/100.000 ölçekli haritada 2 cm² olan bir alan, 2 × 100.000² = 2 × 10¹⁰ cm² = 2 km²'dir.
Çizgi ölçeğin kesir ölçekten farkı nedir?
Kesir ölçek (1/50.000) oranı sayıyla verir; çizgi ölçek bu oranı bölmeli bir çizgiyle gösterir. Harita büyütülüp küçültüldüğünde çizgi ölçek de aynı oranda değiştiği için doğru kalır, kesir ölçek ise geçerliliğini yitirir.