Buxoro, Xiva va Qo'qondan zamonaviy tizimgacha
Bugun O'zbekistonda ishlatiladigan o'lchovlar bitta manbadan kelmaydi — Buxoro va Xiva xonliklarining gazi va miskalidan, forscha kelib chiqishli farsah va dirhamidan, rus mustamlakachilik davrida kirib kelgan pud va chaqirimdan, 1920-30-yillarda sovet hukumati tomonidan joriy etilgan metrik tizimgacha uzluksiz tarixiy davomiylik mavjud.
Bu sahifa turli davrlardan qolgan bu o'lchov birliklarini bir joyga to'playdi. Har bir birlikning zamonaviy SI ekvivalenti, qisqacha tarixi va tegishli aylantirish vositalarini quyidagi bo'limlardan topishingiz mumkin.
Tarixiy Uzunlik Birligi Aylantirgichi
Gaz, chaqirim, tosh, farsah va qadam o'rtasida, zamonaviy metr ekvivalenti bilan birga darhol aylantiring. (Metr/kilometr kabi barcha zamonaviy uzunlik birliklari uchun uzunlik aylantirishlari sahifasidan foydalanishingiz mumkin.)
Aniq natija
Tarixiy Massa Birligi Aylantirgichi
Miskal, pud, qadoq, dirham va botmon o'rtasida, zamonaviy gramm ekvivalenti bilan birga darhol aylantiring. (Kilogramm/tonna kabi barcha zamonaviy massa birliklari uchun massa aylantirishlari sahifasidan foydalanishingiz mumkin.)
Aniq natija
O'rta Osiyo Uzunlik Birliklari
Buxoro, Xiva va Qo'qon xonliklari davrida savdo, sayohat va yer o'lchovida gaz, chaqirim, tosh, farsah va qadam kabi birliklar keng qo'llanilgan. Ularning aniq qiymati hudud va davrga qarab sezilarli farq qilgan.
Gaz
≈ 0,71 m (standart qiymat) — Buxoroda 16-17-asrlarda ≈0,787 m, 19-asrda ≈1,067 m; Xiva/Xorazmda ≈0,305 m ham qo'llanilgan.
Chaqirim
≈ 1 km (zamonaviy qiymat) — 1894-yildagi rus islohotidan oldin ≈0,9 km, keyin ≈1,06-1,08 km bo'lgan; rus "verst"iga mos.
Tosh
≈ 6-9,6 km (aniq emas) — Forscha "farsah"ning turkiycha muqobili; 6-8 chaqirim yoki 9000-12000 qadamga teng.
Farsah
≈ 6 km (eng ko'p qo'llanilgan qiymat) — Asli forscha, lekin Buxoro va Xiva rasmiy hujjatlarida ham qo'llanilgan uzoq masofa birligi.
Qadam
≈ 63-71 sm (standartlashtirilmagan) — Kundalik va yer o'lchovlarida taxminiy masofa uchun ishlatilgan xalq birligi.
O'rta Osiyo Massa Birliklari
Oltin-kumush tortishda miskal, savdoda pud va qadoq, shariat asosidagi hisob-kitoblarda dirham, qishloq xo'jaligi mahsulotlarini o'lchashda esa botmon ishlatilgan.
Miskal
≈ 4,25 g — Oltin, kumush va qimmatbaho narsalarni tortishda ishlatilgan.
Pud
= 16,3804815 kg — Rus o'lchov tizimidan, 1894-yildan Turkistonda rasmiy massa birligi.
Qadoq
= 409,5 g — Rus funtining Turkistondagi mahalliy nomi.
Dirham
= 7/10 miskal ≈ 3,2 g — Buxoro xonligining shariat asosidagi savdo-huquqiy amaliyotida ishlatilgan.
Botmon
≈ 131 kg (Buxoro/Samarqand, 19-asr) — Hududga qarab 1 dan 172 kg gacha keskin farq qilgan — yagona standarti bo'lmagan.
Bu birliklar nega hali ham qidiriladi?
Bu o'lchovlar endi rasmiy qo'llanilmasa-da, tarix va arxeologiya tadqiqotlarida, eski hujjatlarning tushunilishida, maktab topshiriqlarida va umumiy madaniyatga qiziquvchilar orasida hali ham qidirilishda davom etmoqda. Bu sahifadagi vositalar bu qiymatlarni zamonaviy birliklarga tezda aylantirishga yordam beradi.