Tekstilde inceliği ve ağırlığı anlatan üç ölçü vardır: ipliğin numarası, kumaşın metrekare ağırlığı (gramaj) ve halının düğüm sıklığı. Her birinin Avrupa, İngiliz ve Amerikan kökenli ayrı birimleri olduğu için tedarikçi kataloglarında aynı ürün farklı sayılarla karşınıza çıkar. Aşağıdaki çeviriciler bu sayıları birbirine çevirir.
İplik numarası: Ne, Nm, tex, dtex, denye
İplik inceliği iki ters mantıkla yazılır. Ağırlık sistemlerinde (tex, desiteks, denye) belli uzunluktaki ipliğin gram cinsinden ağırlığı verilir: 1 tex, 1.000 metresi 1 gram gelen iplik; 1 denye ise 9.000 metresi 1 gram gelen ipliktir. Sayı büyüdükçe iplik kalınlaşır. Uzunluk sistemlerinde (Nm, Ne) ise bir gramdan ya da bir pounddan kaç metre ya da kaç çile iplik çıktığı verilir; sayı büyüdükçe iplik incelir.
Pamuk ipliğinde Türkiye'de en çok İngiliz numarası (Ne) kullanılır. Tişörtlerde sık kullanılan 30/1 penye iplik yaklaşık 19,7 tex ya da Nm 51 eder. Bölü işaretinden sonraki sayı kat sayısıdır: 20/2 iki kat Ne 20 ipliğin bükülmesiyle elde edilir ve toplam kalınlığı yaklaşık Ne 10 ipliğe eşittir. Sentetik filamentlerde (polyester, naylon) ise denye ve desiteks kullanılır: 150 denye polyester yaklaşık 167 dtex'tir.
Akılda tutulacak üç eşitlik: denye = 9 × tex, Nm × tex = 1.000 ve Ne × tex ≈ 590,5. Yün iplikte kamgarn numarası (Nek), keten iplikte lea numarası (Nl) da aynı uzunluk mantığıyla çalışır. Uluslararası ISO 1144 standardı bütün iplikler için tex sistemini önerir.
Sık kullanılan pamuk iplik numaraları
| İngiliz pamuk numarası (Ne) | Metrik numara (Nm) | Tex | Denye (denier) |
|---|---|---|---|
| 10 | 16,9 | 59,1 | 531 |
| 16 | 27,1 | 36,9 | 332 |
| 20 | 33,9 | 29,5 | 266 |
| 24 | 40,6 | 24,6 | 221 |
| 30 | 50,8 | 19,7 | 177 |
| 36 | 61 | 16,4 | 148 |
| 40 | 67,7 | 14,8 | 133 |
| 50 | 84,7 | 11,8 | 106 |
| 60 | 102 | 9,84 | 88,6 |
| 80 | 135 | 7,38 | 66,4 |
Bütün birimlerin tex karşılığı
- 1 Desiteks (dtex) = 0,1 tex
- 1 Kilotex = 1.000 tex
- 1 Denye (denier) = 0,1111111 tex
- 1 Metrik numara (Nm) = 1.000 tex
- 1 İngiliz pamuk numarası (Ne) = 590,5412 tex
- 1 Yün numarası (Nek, worsted) = 885,8119 tex
- 1 Keten numarası (Nl, lea) = 1.653,515 tex
- 1 Gram/metre = 1.000 tex
Kumaş gramajı: g/m², oz/yd², momme
Gramaj, kumaşın bir metrekaresinin gram cinsinden ağırlığıdır (g/m², İngilizce kısaltmasıyla GSM). Aynı ölçü kâğıtta da kullanılır: fotokopi kâğıdı genellikle 80 g/m²'dir. Kumaşta gramaj kalınlık ve dökümlülük hakkında fikir verir: ince yazlık tişört kumaşları düşük, sweatshirt kumaşları yüksek gramajlıdır.
Kot (denim) kumaşı Amerikan usulüyle yardakare başına ons ile satılır: 12 oz denim yaklaşık 407 g/m², 14 oz denim yaklaşık 475 g/m² eder. İpekte ise Japon kökenli momme birimi kullanılır: 1 momme yaklaşık 4,34 g/m², 19 momme ipek yaklaşık 82 g/m²'dir.
Dikkat: Toptan kumaş satışında "metre ağırlığı" (g/mt) da kullanılır. Bu, bir metre topun ağırlığıdır ve kumaşın enine bağlıdır: 180 g/m² gramajlı ve 1,5 m enindeki kumaşın bir metresi 180 × 1,5 = 270 gram gelir. Metre ağırlığını gramaja çevirmek için en (metre cinsinden) ile bölün.
Gramaj karşılık tablosu
| Gram/metrekare (GSM) | Ons/yardakare (oz/yd²) | Momme (ipek) |
|---|---|---|
| 80 | 2,36 | 18,4 |
| 120 | 3,54 | 27,7 |
| 140 | 4,13 | 32,3 |
| 160 | 4,72 | 36,9 |
| 180 | 5,31 | 41,5 |
| 200 | 5,9 | 46,1 |
| 250 | 7,37 | 57,6 |
| 300 | 8,85 | 69,1 |
| 400 | 11,8 | 92,2 |
Bütün birimlerin gram/metrekare (GSM) karşılığı
- 1 Kilogram/metrekare = 1.000 g/m²
- 1 Gram/santimetrekare = 10.000 g/m²
- 1 Ons/yardakare = 33,90575 g/m²
- 1 Ons/fitkare = 305,1517 g/m²
- 1 Pound/yardakare = 542,492 g/m²
- 1 Momme (ipek) = 4,3398 g/m²
Halı düğüm sıklığı: düğüm/m², düğüm/dm², KPSI
El dokuması halının inceliği, belli bir alandaki düğüm sayısıyla ölçülür. Türkiye'de sıklık çoğu zaman desimetrekare (10 × 10 cm) üzerinden "40 × 40" gibi yazılır: enine 40, boyuna 40 düğüm, yani desimetrekarede 1.600 düğüm. Bu da metrekarede 160.000 düğüm eder. Sayı büyüdükçe desen daha ince işlenebilir ve dokuma süresi uzar.
İran halıları ve yabancı açık artırma kataloglarında sıklık inçkare başına düğüm (KPSI) ile verilir: 1 KPSI yaklaşık 15,5 düğüm/dm²'dir. Yani 40 × 40 sıklığındaki bir halı yaklaşık 103 KPSI eder. En ince ipek halılarda santimetrekareye 100 düğüme, yani metrekareye 1 milyon düğüme varan sıklıklar görülür.
Makine halısı ilanlarındaki "sıklık" değeri de çoğu zaman metrekaredeki ilmek sayısıdır. Ancak sıklık tek başına kaliteyi göstermez; hav yüksekliği, iplik cinsi (yün, ipek, polipropilen) ve dokuma tekniği de en az onun kadar önemlidir.
Halı düğüm sıklığı karşılık tablosu
| Düğüm/desimetrekare (düğüm/dm²) | Düğüm/metrekare (düğüm/m²) | Düğüm/inçkare (KPSI) |
|---|---|---|
| 900 | 90.000 | 58,1 |
| 1.600 | 160.000 | 103 |
| 2.500 | 250.000 | 161 |
| 3.600 | 360.000 | 232 |
| 4.900 | 490.000 | 316 |
| 6.400 | 640.000 | 413 |
| 10.000 | 1.000.000 | 645 |
Bütün birimlerin düğüm/metrekare karşılığı
- 1 Düğüm/desimetrekare = 100 düğüm/m²
- 1 Düğüm/santimetrekare = 10.000 düğüm/m²
- 1 Düğüm/inçkare (KPSI) = 1.550,003 düğüm/m²
- 1 Düğüm/fitkare = 10,76391 düğüm/m²
Sık sorulan sorular
30/1 penye iplik kaç tex?
Ne 30 yaklaşık 19,7 tex, Nm 51 ve 177 denye eder. "/1" tek katlı iplik demektir.
Denye ile tex arasındaki fark nedir?
İkisi de ağırlık sistemidir. Tex 1.000 metrenin, denye 9.000 metrenin gram ağırlığıdır. Bu yüzden denye değeri tex değerinin 9 katıdır.
Ne numarası büyüdükçe iplik kalınlaşır mı?
Hayır, incelir. Ne ve Nm uzunluk sistemleridir; aynı ağırlıktan daha fazla uzunluk çıkması daha ince iplik demektir. Tex ve denyede ise büyük sayı kalın ipliktir.
12 oz denim kaç g/m²?
12 oz/yd² yaklaşık 407 g/m² eder. 1 oz/yd² yaklaşık 33,9 g/m²'dir.
Gramaj ile metre ağırlığı aynı mı?
Hayır. Gramaj metrekarenin ağırlığıdır (g/m²); metre ağırlığı ise kumaşın eniyle birlikte bir metrenin ağırlığıdır. Metre ağırlığını en (m) ile bölerseniz gramajı bulursunuz.
Halıda 40 × 40 sıklık ne demek?
Desimetrekarede enine 40, boyuna 40 düğüm vardır: 1.600 düğüm/dm², yani 160.000 düğüm/m².
Kaynaklar
- ISO 1144:2016, Textiles — Universal system for designating linear density (Tex System)
- ISO 3801, Textiles — Woven fabrics — Determination of mass per unit length and mass per unit area
- NIST, Inch-pound ve SI birimleri arasında dönüşüm faktörleri (SP 811)