1. Ana sayfa
  2. Işık ve radyasyon
  3. Radyasyon

Radyasyon Birimleri Çevirici

Hazırlayan Zübeyt AkbalSon güncelleme

Radyasyon tek bir birimle ölçülmez. Bir kaynağın ne kadar aktif olduğu becquerel ile, vücudun soğurduğu enerji gray ile, bunun sağlığa etkisi sievert ile, saatte ne kadar doz alındığı da µSv/saat ile ifade edilir. Bu birimler birbirine doğrudan çevrilemediği için aşağıda her biri için ayrı bir çevirici var.

Hangi birim neyi ölçer?

Radyasyonla ilgili bir haberde ya da tahlil sonucunda gördüğünüz sayının ne anlattığını anlamak için önce birimine bakın:

  • Becquerel (Bq) ve curie (Ci): Kaynağın kendisini anlatır. Bir saniyede kaç atomun bozunduğunu, yani maddenin ne kadar radyoaktif olduğunu söyler.
  • Gray (Gy) ve rad: Vücudun ya da bir malzemenin kilogram başına soğurduğu enerjidir. Radyoterapide ve yüksek dozlarda kullanılır.
  • Sievert (Sv) ve rem: Soğurulan dozun sağlığa etkisini anlatır. Radyasyon türüne ve organa göre düzeltilmiş dozdur; çalışan ve halk için konan sınırlar bu birimle yazılır.
  • µSv/saat: Doz hızıdır. Dozimetre ve Geiger sayaçlarının ekranında görülen değer budur.
  • Röntgen (R): X ve gama ışınlarının havada oluşturduğu iyonlaşmadır. Eski cihazlarda ve kaynaklarda kalmış bir birimdir.

Becquerel ile sievert arasında sabit bir çarpan yoktur. 1.000 Bq'lik bir kaynağın size vereceği doz, hangi radyoaktif madde olduğuna, ne kadar uzakta durduğunuza, ne kadar süre yanında kaldığınıza ve maddenin vücuda girip girmediğine bağlıdır.

Eşdeğer ve etkin doz: sievert ve rem

Aynı miktarda soğurulan enerji, radyasyonun türüne göre vücuda farklı zarar verir. Alfa parçacıkları, aynı enerjideki gama ışınlarından çok daha fazla hasar bırakır. Sievert bu farkı hesaba katar: gray cinsinden doz, radyasyon türüne göre bir ağırlık katsayısıyla çarpılır. X ışını, gama ve beta için bu katsayı 1, alfa için 20'dir; nötronlarda enerjiye göre değişir. Bu yüzden röntgen çekimlerinde 1 mGy yaklaşık 1 mSv kabul edilir.

Günlük hayatta en sık görülen birim milisievert (mSv) ve mikrosievert'tir (µSv). ABD'de hâlâ rem kullanılır: 1 rem 10 mSv, 1 milirem de 10 µSv'dir. Amerikan kaynaklı bir metinde "100 mrem" görüyorsanız bu 1 mSv demektir.

Sievert ve rem karşılaştırma tablosu

SvmSvµSvremmrem
1 sievert11.0001.000.000100100.000
1 milisievert0,00111.0000,1100
1 mikrosievert0,0000010,00110,00010,1
1 rem0,011010.00011.000
1 milirem0,000010,01100,0011

Bütün birimlerin sievert karşılığı

  • 1 Milisievert = 0,001 Sv
  • 1 Mikrosievert = 0,000001 Sv
  • 1 Nanosievert = 1 × 10⁻⁹ Sv
  • 1 Rem = 0,01 Sv
  • 1 Milirem = 0,00001 Sv
  • 1 Santisievert = 0,01 Sv
  • 1 Mikrorem = 1 × 10⁻⁸ Sv
  • 1 Joule/kilogram (eşdeğer doz) = 1 Sv

Soğurulan doz: gray ve rad

Gray, maddenin kilogramı başına soğurduğu enerjidir: 1 Gy = 1 joule/kilogram. Radyasyonun türüne bakmaz, yalnızca bırakılan enerjiyi ölçer. Eski birim rad'dır ve 1 Gy 100 rad eder; bu yüzden eski kaynaklardaki 1 rad bugünkü 1 santigraya (cGy) eşittir.

Gray en çok radyoterapide görülür. Kanser tedavisinde toplam doz onlarca gray olabilir ama genellikle günde yaklaşık 2 Gy'lik parçalara bölünerek verilir; sağlıklı dokunun arada toparlanmasına fırsat tanınır. Sanayide ise kilogray kullanılır: tıbbi malzemelerin sterilizasyonu ve bazı gıdaların ışınlanması birkaç kGy ile birkaç on kGy arasındaki dozlarla yapılır.

Kısa sürede tüm vücuda alınan birkaç gray, akut radyasyon hastalığına yol açar. Bu kadar yüksek dozlarda sievert yerine gray kullanılır, çünkü sievert uzun vadeli kanser riskini anlatmak için tanımlanmıştır.

Gray ve rad karşılaştırma tablosu

GycGymGyradmrad
1 gray11001.000100100.000
1 santigray0,0111011.000
1 miligray0,0010,110,1100
1 rad0,0111011.000
1 milirad0,000010,0010,010,0011

Bütün birimlerin gray karşılığı

  • 1 Kilogray = 1.000 Gy
  • 1 Santigray = 0,01 Gy
  • 1 Miligray = 0,001 Gy
  • 1 Mikrogray = 0,000001 Gy
  • 1 Rad = 0,01 Gy
  • 1 Milirad = 0,00001 Gy
  • 1 Kilorad = 10 Gy
  • 1 Erg/gram = 0,0001 Gy
  • 1 Joule/kilogram (soğurulan) = 1 Gy

Doz hızı: µSv/saat değerini yıllık doza çevirme

Dozimetre ve Geiger sayaçları anlık doz hızını, çoğunlukla mikrosievert/saat (µSv/h) olarak gösterir. Bir yılda 8.760 saat olduğu için saatlik değeri yıllık doza çevirmek kolaydır: sürekli 0,1 µSv/h ortamında kalan biri bir yılda 0,876 mSv alır. Çeviricide µSv/h kutusuna kendi ölçümünüzü yazıp mSv/yıl satırına bakabilirsiniz.

Açık havada ölçülen doğal doz hızı çoğu yerde saatte birkaç onda bir mikrosievertin altındadır; kayanın ve toprağın türüne, yüksekliğe göre değişir. Uçakta yükseldikçe kozmik radyasyon arttığı için doz hızı da yerdekinin birkaç katına çıkar. Tek bir ölçüm yerine birkaç dakikalık ortalamaya bakın; sayaçların gösterdiği değer saniyeden saniyeye oynar.

Doz hızı karşılaştırma tablosu

µSv/hnSv/hµSv/günmSv/yılmrem/h
1 mikrosievert/saat11.000248,760,1
1 nanosievert/saat0,00110,0240,008760,0001
1 mikrosievert/gün0,0416666741,6666710,3650,004166667
1 milisievert/yıl0,1141553114,15532,73972610,01141553
1 milirem/saat1010.00024087,61

Bütün birimlerin mikrosievert/saat karşılığı

  • 1 Sievert/saat = 1.000.000 µSv/h
  • 1 Milisievert/saat = 1.000 µSv/h
  • 1 Nanosievert/saat = 0,001 µSv/h
  • 1 Mikrosievert/gün = 0,04166667 µSv/h
  • 1 Milisievert/gün = 41,66667 µSv/h
  • 1 Milisievert/yıl = 0,1141553 µSv/h
  • 1 Mikrosievert/yıl = 0,0001141553 µSv/h
  • 1 Sievert/saniye = 3.600.000.000 µSv/h
  • 1 Rem/saat = 10.000 µSv/h
  • 1 Milirem/saat = 10 µSv/h
  • 1 Mikrorem/saat = 0,01 µSv/h
  • 1 Milirem/yıl = 0,001141553 µSv/h

Radyoaktivite: becquerel ve curie

Becquerel, saniyede bir atomun bozunmasıdır. Çok küçük bir birim olduğu için gerçek kaynaklar kilo-, mega- ya da gigabecquerel ile anlatılır. Eski birim curie, 1 gram radyumun aktivitesinden doğmuştur ve çok büyüktür: 1 Ci 37 GBq, yani saniyede 37 milyar bozunmadır.

Becquerel gıda ve çevre ölçümlerinde de karşınıza çıkar: gıdada Bq/kg, suda Bq/L, evdeki radon gazında Bq/m³. Radon, topraktan sızan doğal bir gazdır ve kapalı, iyi havalandırılmayan bodrumlarda birikebilir. Dünya Sağlık Örgütü, evlerde yıllık ortalama radon düzeyinin 100 Bq/m³'ün altında tutulmasını öneriyor.

Nükleer tıpta hastaya verilen ilacın miktarı da aktiviteyle yazılır, çoğunlukla MBq cinsinden. ABD kaynaklarında bu değer milicurie ile verilir: 1 mCi 37 MBq'tir.

Becquerel ve curie karşılaştırma tablosu

BqkBqMBqGBqCimCiµCi
1 becquerel10,0010,0000011 × 10⁻⁹2,702703 × 10⁻¹¹2,702703 × 10⁻⁸0,00002702703
1 kilobecquerel1.00010,0010,0000012,702703 × 10⁻⁸0,000027027030,02702703
1 megabecquerel1.000.0001.00010,0010,000027027030,0270270327,02703
1 gigabecquerel1.000.000.0001.000.0001.00010,0270270327,0270327.027,03
1 curie37.000.000.00037.000.00037.0003711.0001.000.000
1 milicurie37.000.00037.000370,0370,00111.000
1 mikrocurie37.000370,0370,0000370,0000010,0011

Bütün birimlerin becquerel karşılığı

  • 1 Kilobecquerel = 1.000 Bq
  • 1 Megabecquerel = 1.000.000 Bq
  • 1 Gigabecquerel = 1.000.000.000 Bq
  • 1 Terabecquerel = 1 × 10¹² Bq
  • 1 Curie = 37.000.000.000 Bq
  • 1 Milicurie = 37.000.000 Bq
  • 1 Mikrocurie = 37.000 Bq
  • 1 Nanocurie = 37 Bq
  • 1 Pikocurie = 0,037 Bq
  • 1 Rutherford = 1.000.000 Bq
  • 1 Bozunma/saniye = 1 Bq
  • 1 Bozunma/dakika = 0,01666667 Bq

Işınlama: röntgen ve coulomb/kilogram

Röntgen, X ve gama ışınlarının havada ne kadar iyonlaşma yaptığını ölçer: 1 R, 258 µC/kg'dır. Yalnızca havada ve yalnızca bu iki ışın türü için tanımlıdır; vücudun aldığı dozu doğrudan söylemez. Bu yüzden bugün yerini gray ve sievert'e bırakmıştır ve SI sisteminde ayrı bir adı yoktur, coulomb/kilogram ile yazılır.

Röntgen yine de eski dozimetrelerde, sivil savunma cihazlarında ve eski kitaplarda karşınıza çıkar. Kaba bir fikir vermek için X ve gama ışınlarında 1 R'lik ışınlamanın havada yaklaşık 8,7 mGy soğurulan doza karşılık geldiği söylenebilir; bu yüzden eski metinlerde röntgen, rad ve rem çoğu zaman yaklaşık olarak birbirinin yerine kullanılmıştır.

Röntgen ve coulomb/kilogram karşılaştırma tablosu

C/kgmC/kgµC/kgRmR
1 coulomb/kilogram11.0001.000.0003.875,9693.875.969
1 milicoulomb/kilogram0,00111.0003,8759693.875,969
1 mikrocoulomb/kilogram0,0000010,00110,0038759693,875969
1 röntgen0,0002580,25825811.000
1 miliröntgen2,58 × 10⁻⁷0,0002580,2580,0011

Bütün birimlerin coulomb/kilogram karşılığı

  • 1 Milicoulomb/kilogram = 0,001 C/kg
  • 1 Mikrocoulomb/kilogram = 0,000001 C/kg
  • 1 Röntgen = 0,000258 C/kg
  • 1 Miliröntgen = 2,58 × 10⁻⁷ C/kg
  • 1 Mikroröntgen = 2,58 × 10⁻¹⁰ C/kg

Dozları karşılaştırmak: doğal radyasyon, tıbbi çekimler ve sınırlar

Bir dozun büyük mü küçük mü olduğunu anlamanın en kolay yolu, herkesin her yıl aldığı doğal radyasyonla karşılaştırmaktır. Birleşmiş Milletler'in radyasyon komitesi UNSCEAR'a göre dünyada bir kişinin doğal kaynaklardan (radon, kozmik ışınlar, toprak ve vücuttaki doğal radyoaktif maddeler) yılda aldığı ortalama doz yaklaşık 2,4 mSv'dir. Bu değer yaşanan yere göre birkaç kat değişebilir.

Tıbbi çekimlerin dozu çekilen bölgeye ve cihaza göre değişir. Akciğer grafisi gibi düz bir röntgen çekimi milisievertin onda biri ya da daha azıdır; bilgisayarlı tomografi ise bölgeye göre birkaç milisievert tutar. Uzun bir uçak yolculuğunda alınan ek doz da on mikrosievertler düzeyindedir.

Uluslararası Radyolojik Korunma Komisyonu'nun (ICRP) önerdiği ve Türkiye'deki radyasyon güvenliği mevzuatının da esas aldığı sınırlar şöyledir: halk için doğal radyasyon ve tıbbi işlemler dışında yılda 1 mSv; radyasyonla çalışanlar için beş yılın ortalaması yılda 20 mSv, tek bir yılda en çok 50 mSv. Hastalara tıbbi gerekçeyle yapılan çekimler bu sınırlara dahil değildir; orada doz, hekimin gerekçelendirmesi ile sınırlanır.

Becquerel ile verilen değerleri bu sınırlarla doğrudan karşılaştırmayın. Gıdada ya da toprakta ölçülen Bq değerinin doza çevrilmesi, maddenin cinsine ve ne kadar tüketildiğine göre ayrı bir hesap gerektirir.

Diğer fizik birimleri için enerji birimleri ve aydınlatma şiddeti sayfalarına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

1 sievert kaç milisievert?

1 sievert 1.000 milisievert, 1 milisievert de 1.000 mikrosievertdir.

1 rem kaç milisievert?

1 rem 10 mSv eder. 1 sievert de 100 remdir.

1 gray kaç rad?

1 gray 100 rad eder; 1 rad 1 santigraya (cGy) eşittir.

Gray ile sievert aynı şey mi?

İkisi de joule/kilogram ile tanımlanır ama farklı şeyleri anlatır. Gray soğurulan enerjidir; sievert bu enerjinin radyasyon türüne ve organa göre düzeltilmiş sağlık etkisidir. X ışını ve gama için 1 Gy yaklaşık 1 Sv kabul edilir, alfa için 1 Gy 20 Sv sayılır.

µSv/saat değeri yılda kaç mSv eder?

Saatlik değeri 8.760 ile çarpıp 1.000'e bölün. Örneğin sürekli 0,1 µSv/h ortamında bir yılda 0,876 mSv alınır.

1 curie kaç becquerel?

1 curie 37 gigabecquerel, yani saniyede 37 milyar bozunmadır.

Becquerel sievert'e çevrilebilir mi?

Doğrudan çevrilemez. Becquerel kaynağın aktivitesini, sievert vücudun aldığı dozu anlatır. Aradaki ilişki radyoaktif maddenin cinsine, mesafeye, süreye ve maddenin solunup yutulmasına göre değişir.

Kaynaklar